Î`ZBÅKISTÎN RÅSÐUBLIKASI ÕALQ TA`LIMI VAZIRLIGI
RÅSÐUBLIKA TA`LIMI MARKAZI
Tajriba-sinîv varianti
FIZIKA fanidan yangi tahrirdagi Davlat
ta`lim standarti
Tîshkånt – 2004
Davlat ta`lim standarti
Î`quvchilar fizika asîslariga îid quyidagi bilim, kî`nikma va malakalarni egallashlari shart:
- fizik hîdisalar haqida tasavvurga ega bî`lish va ularni tahlil qila îlish;
- måõanika, mîlåkulyar fizika va tårmîdinamika asîslari, elåktr, yîrug`lik, atîm va yadrî fizikasi asîslariga îid asîsiy tushunchalar, atamalar, kattaliklar va ularning birliklari, qînuniyatlar, fîrmulalarni bilish va ularni qî`llay îlish;
- fizik hîdisalarni kuzatishni råjalashtirish va î`tkazish, kuzatish natijalarini umumlashtirish ishlarini bajara îlish;
- î`lchîv asbîblari (såkundîmår, shtangånsirkul, tarîzi, månzurka, dinamîmåtr, manîmåtr, barîmåtr, tårmîmåtr, elåktrîmåtr, amðårmåtr, vîltmåtr, îmmåtr)dan fîydalana bilish, asbîblarning î`lchash õatîligini bahîlay îlish;
- mustaqil ravishda tajriba î`tkaza îlish, tajriba natijalarini sõåma, jadval, grafik kî`rinishda tasvirlay îlish, ularni tahlil qila îlish va õulîsalar chiqarish;
- buyuk allîmalarimiz va ularning fizika rivîjiga qî`shgan hissalari haqida tasavvurga ega bî`lish;
- darsliklar, î`quv qî`llanmalar va qî`shimcha adabiyîtlardan fîydalanib, mustaqil bilim îlish va ularni amaliyîtda qî`llay bilish;
- masalalar yåchish bî`yicha kî`nikma va malakaga ega bî`lish;
- fizik asbîblar bilan ishlash jarayînida tåõnika õavfsizlik qîidalariga riîya qila îlish;
- fizikaga îid îlgan bilimlarini amaliyîtda qî`llay îlish;
DAVLAT TA`LIM STANDARTIGA SHARH
Fizika ta`limining maqsad va vazifalari
Umumiy î`rta ta`lim maktablarida fizika ta’limining ahamiyati uning fan-tåõnika taraqqiyîtida, ishlab chiqarish sîhalarida va kundalik hayîtda tutgan î`rni bilan bålgilanadi. Maktabda fizika î`qitish ta`limning umumiy maqsadlariga õizmat qilishi, ya`ni î`quvchilarning ilmiy dunyîqarashini, mantiqiy tafakkur qila îlish qîbiliyatini, aqliy rivîjlanishini, î`z-î`zini anglash salîhiyatini shakllantirishi va î`stirishi, ularda milliy va umuminsîniy qadriyatlarni tarkib tîðtirish hamda ijtimîiy hayît va ta`lim îlishni davîm ettirishlari uchun zarur bî`lgan bilimlar bilan qurîllantirishi lîzim.
Umumiy î`rta ta`lim maktablarida fizika ta`limining asîsiy vazifalari:
- î`quvchilarni fizik hîdisalar, tushunchalar, kattaliklar, mîdållar, qînunlar, î`lchashlar, fizikaning amaldagi tatbiqlari, îlamning fizik manzarasiga îid bilimlar bilan tanishtirish;
- fizikadan masalalarni mustaqil ishlash, fizik hîdisalarni kuzatish va ularni tushuntira bilish kî`nikmalarini shakllantirish;
- fizikaga îid asbîb va uskunalardan fîydalanish, sîdda î`lchîv va tajriba ishlarini bajarish, ularning natijalari asîsida õulîsalar chiqarish, asbîb va uskunalardan fîydalanishda õavfsizlik qîidalariga riîya qilish malakalarini shakllantirish;
- î`quvchilarni fan-tåõnika taraqqiyîti, fizika qînunlarining amalda qî`llanilishi bilan tanishtirish;
- qadimda va î`tgan asrlarda yashab ijîd etgan buyuk mutafakkirlar hamda hîzirgi davr Vatanimiz fizik îlimlarining faîliyatlari bilan tanishtirish, ta`lim mazmunini tåvarak-atrîfdagi mahalliy va tariõiy matåriallar bilan bîg`lash îrqali î`quvchilarni milliy va vatanðarvarlik ruhida tarbiyalash;
- ta`lim mazmunini ijtimîiy hayît va tåõnika taraqqiyîti bilan bîg`lash îrqali î`quvchilarni îngli ravishda kasbga yî`naltirish, î’rta maõsus (akadåmik lisåy) yîki kasb-hunar (kîllåj) ta`lim muassasalarida î`qishni davîm ettirishlari uchun zamin tayyîrlashdan ibîrat.
Umumiy î`rta maktab fizika ta`limi îldiga qî`yilgan vazifalarning bajarilishini ta`minlash va nazîrat qilish ushbu davlat ta`lim standarti îrqali amalga îshiriladi. U umumiy î`rta maktabda båriladigan fizika ta`limi mazmunining majburiy minimumini hamda î`quvchilarning fizikadan tayyîrgarlik darajasiga qî`yiladigan minimal talablar majmuasini ifîdalaydi.
Fizika ta`limi mazmunining majburiy minimumi umumiy î`rta ta`lim maktablarida î`quvchilarga fizikadan bårilishi zarur bî`lgan ta`lim mazmunining minimumini ifîdalaydi. Maktab fizika ta`limi mazmunini bålgilashda tî`qqizinchi sinfni tugatgan yîshlar umumiy fizika kursining barcha bî`limlaridan, chunînchi, måõanika, mîlåkulyar fizika va tårmîdinamika, îðtika, atîm va yadrî fizikasidan ma`lum darajada tugallangan bilimga ega bî`lishlari zarur ekanligi inîbatga îlingan. Ta`lim mazmunining majburiy minimumi quyidagi shaklda kåltirilgan: fizik hîdisa va dalillar, tushuncha va kattaliklar, mîdållar hamda qînunlar.
Bitiruvchilarning tayyîrgarlik darajasiga qî`yiladigan talablar î`quvchilarning fizikadan majburiy tayyîrgarlik darajasiga, ya`ni ularning umumiy î`rta maktabda fizika ta`limi jarayînida egallagan bilim, kî`nikma va malakalariga qî`yiladigan minimal talablarni aks ettiradi. Umumiy î`rta ta`lim maktablari î`quvchilarining fizikadan tayyîrgarlik darajasiga qî`yiladigan talablar uning asîsiy mazmunining yî`nalishlari, bilish vîsitalari, harakat va kuchlar, mîdda, maydîn, ish va enårgiya bî`yicha bålgilandi.
Bilish vîsitalari. Î`quvchilarni fizik hîdisalarni î`rganishda mustaqil ravishda kuzatish, tajribalar î`tkazish, tajriba natijalarini umumlashtirish hamda darsliklar, î`quv qî`llanmalari va bîshqa qî`shimcha adabiyîtlardan fîydalana îlishga î`rgatish muhim î`rin tutadi.
Harakat va kuchlar. Insîn harakatda va î`zarî ta`sirida bî`lgan jismlar qurshîvida yashaydi. Shu munîsabat bilan jismlar harakati va o``zarî ta`sir qînuniyatlarini î`rganish î`quvchilarning ilmiy dunyîqarashini shakllantirishda muhim o``rin tutadi. Bu esa asîsiy maqsadlardan biri hisîblanadi.
Mîdda.Î`quvchilarning tåvarak-atrîfdagi mîddalar, ularning tuzilishi va õususiyati, mîdda tuzilishi diskråtligi haqidagi ta`limît evîlyusiyasi yuzasidan tassavurga ega bî`lishlari, mîddaning turli agrågat hîlatlari, har bir agrågat hîlatdagi mîddaning õîssalari, bårilgan õîssaga kî`ra yangi matåriallar hîsil qilish kabilar bilan tanishishlari î`zlarini î`rab turgan îlam tuzilishini anglashlarida muhim bîsqich hisîblanadi.
Maydîn. Fizikaviy maydîn tabiatni î`rganishdagi fundamåntal tushunchalar qatîriga kiradi. Maydîn tushunchasini î`zlashtirib îlish î`quvchilarda ilmiy dunyîqarashni shakllantirishning muhim sharti hisîblanadi. Maydîn bilan tanishtirish î`quvchilarning elåktr, magnit va yîrug`lik hîdisalarini, tålåkî`rsatuv va radiî alîqa tamîyillarini, turli chastîtalar diapazînidagi elåktrîmagnit tî`lqinlar õususiyatini tushunishlari uchun zarur bî`ladi.
Ish va enårgiya. Ish va enårgiya asîsiy fizik tushunchalardan bî`lib, u î’quvchilarda ilmiy dunyîqarashning asîsi bî`lgan îlamning fizik manzarasini îchib bårishda hal etuvchi ahamiyatga ega. Î`quvchilar enårgiya tushunchasini î`zlashtirib îlishlari, enårgiyaning bir turdan bîshqa turga aylanishi va undan fîydalanish, enårgiya manbalari va bu bîrada mavjud bî`lgan muammîlarni tushunishlari lîzim.
II.Î`quvchilar quyidagi fizik hîdisa va dalillar, tushuncha va kattaliklar, mîdållar va fundamåntal nazariyalar, qînunlarni bilishlari shart
1. Fizik hîdisa va dalillar: erish, qîtish, bug`lanish, qaynash, kîndånsasiya, agrågat hîlatlar, hî`llash, kaðilyarlik, suyuqlikning sirt tarangligi, fîtîeffåkt, radiîaktivlik, atîm yadrîlarining nurlanishi, yîrug`lik disðårsiyasi, kamalak, linzalar, linzalarda tasvir hîsil qilish;
Yerning î`qi atrîfida, Quyîsh atrîfida aylanishi, Îyning fazalari va davrlari, îsmîn jismlari, sayyîralar harakati, astårîidlar yîmg`iri, kîmåtalar yaqinlashishi, måtåîrlar îqimi, måtårîidlarning yårga kålib tushishi
2. Tushuncha va kattaliklar: Tåmðåratura, mîdda miqdîri, mîlyar massa, Avîgadrî sîni, idåal va råal gazlar, izîjarayînlar, adiabatik jarayîn, tî`yingan va tî`yinmagan bug`lar, havîning namligi, absîlyut va nisbiy namlik, shudring nuqtasi, sirt taranglik, sirt taranglik kîeffisånti, amîrf va kristal jismlar, måõanik kuchlanish, elastiklik kuchi, issiqlik sig`imi, sîlishtirma issiqlik sig`imi, erish, bug`lanish va yînish issiqligi, tårmîdinamika, ichki enårgiya, issiqlik miqdîri, yîrug`lik tåzligi, muhitning sindirish kî`rsatkichi, linzaning îðtik kuchi, fîkus masîfasi, sðåktr, elåktrîmagnit tî`lqinlar shkalasi, tî`lqin uzunligi, yîrug`lik kvanti, fîtîdiîdlar, Quyîsh bîtar yårlari, gåliîtåõnika, lazår, atîm, atîm yadrîsi, izîtîð, elåktrîn, ðrîtîn, nåytrîn, alfa, båtta va gamma, nurlar yadrî kuchlari;, yadrî enårgiyasi, yadrî zanjir råaksiyasi, nurlanish dîzasi;
Yulduz turkumlari, ekliðtika, zîdiak, taqvim, milîdiy va hijriy yil hisîbi, ðårigåliy, afåliy, sidårik va sinîdik îy, galaktika
3. Mîdållar va fundamåntal nazariyalar: Mîlåkulyar-kinåtik nazariya, idåal gaz, Brîun harakati, qattiq jism va suyuqlik mîdållari, nur, yîrug`likning tî`lqin va kîrpuskulyar nazariyasi, atîmning sayyîraviy mîdåli, atîm yadrîsining ðrîtîn, nåytrîn mîdåli.
4.Qînunlar: Idåal gaz qînunlari, tårmîdinamikaning birinchi qînuni
III Î`QUVCHILARNING TAYYÎRGARLIK
DARAJASIGA QÎ`YILADIGAN ZARURIY TALABLAR
1. Bilish vîsitalari:
Î`quvchilar bilish jarayînida quyidagi vîsitalardan fîydalana îlishlari zarur:
- fizik (bug`lanish, kîndånsasiya, qaynash, kaðillyarlik kabi) hîdisalarni kuzatishni råjalashtirish va î`tkazish, kuzatish natijalarni umumlashtirish ishlarini bajara îlish;
- fizik î`lchîv asbîb (månzurka, psiõrîmåtr, tårmîmåtr, kalîrimåtr)larning î`lchash õatîliklarini hisîblay îlishi;
- tajribadan îlingan natijalarni sõåma, jadval grafik kî`rinishida tasvirlay îlish, ularni tahlil eta bilishi va hulîsalar chiqara bilishi;
- darslik, aniq maqsadli didaktik matårial, savîl va masalalar tî`ðlami, î`quvchilar kutubõîna fîndi, tåõnik vîsitalar bilan jihîzlangan "Fizika" õînasi asbîblaridan mustaqil fîydalana îlishi;
- î`quv qî`llanma va qî`shimcha adabiyîtlardan fîydalanib mustaqil bilim îla bilishi, ijîdiy izlanishi; nazariy bilimlarini amaliyîtda qî`llay îlishi;
- kîmðyutår, tåõnika vîsitalari, aõbîrît tåõnîlîgiyasi intårnåtdan mustaqil fîydalana îlishi;
2. Harakat va kuchlar:
Î`quvchilar harakat va kuchlarga dîir:
- gaz mîlåkulalarining harakati, tåzligi, Î.Shtårn tajribasi; gaz bîsimining absîlyut harîratga, mîlåkulalar ilgarilanma harakatining î`rtacha kinåtik enårgiyasiga bîg`liqligi;
- sirt taranglik, sirt taranglik kuchi; dåfîrmasiyalîvchi kuch;
- yîrug`lik tî`lqini, yîrug`lik tåzligi; elåktrîmagnit tî`lqinlar: infraqizil, ultrabinafsha, Råntgån, radiîaktiv nurlar;
- tabiatda mavjud bî`lgan kuchlar (yadrî kuchlari), butun îlam tîrtishtsh kuchi haqida bilimlarga;
- harakat va kuchlarga dîir: R ning T ga, V ga bîgliqlik masalalarini yåcha îlishi, gaz mîlåkulasining traåktîriyasi, sirt taranglik kuchining yî`nalishi kabilarni chizish va tushuntira îlish kî`nikmalariga;
- yîrug`lik nurining sinishi, linzada tasvir yasash, sirt taranglik, yadrî kuchlari kabilarni õis qilish va amaliyîtda qî`llash malakalariga ega bî`lishlari lîzim.
3. Mî d d a:
Î`quvchilar mîdda tuzilishiga îid quyidagilarni bilishlari zarur:
- mîdda tuzilishi, mîlåkulyar-kinåtik nazariya; mîdda miqdîri, Avagadrî sîni haqida tushunchalarga;
- mîddaning turli agrågat hîlatidagi (issiqlik, îptik, måõanik) õîssalari, mîddaning sîlishtirma issiqlik sigimi, erish va qîtish, bug`lanish issiqligi; suyuqlikning sirt tarangligi va kapilyar hîdisalar; izîtårmik, izîbarik, izîõîrik, adiabatik jarayînlarni bilish;
- muhitning tabiiy faktîrlari (tåmpåratura, namlik, radiaktivlik)ni insînning hayîtiy faîliyatiga ta`sirini hamda ularning chågaraviy qiymatlarini bilish kabi bilimlarga;
- tårmîmåtr, kalîrimåtr, ðsiõrîmåtr, gigrîmåtr kabi asbîblar bilan ishlay îlish;
- mîddalarning sîlishtirma bug`lanish issiqligi, sirt taranglik kîeffisånti, sîlishtirma erish issiqligi, sîlishtirma issiklik sigimini jadvaldan fîydalanib tîða bilishi va tushuntira îlish;
- tåmðåraturani Sålsiy shkalasidan Kålvin shkalasiga va tåskari yî`nalishda î`tkaza bilish;
- gaz qînunlaridan fîydalanib gaz bîsimi, hajmi, tåmpåraturasi, mîdda miqdîri, mîdda miqdîri, mîlåkulalar sînini hisîblay îlish kî`nikmalariga;
- gaz hîlati uchun sifat va miqdîriy masalalarni yåcha îlish; R ning T ga, V ning T ga, R ning V ga bîg`liqlik grafiklarini chiza îlishi hamda tahlil qila bilishi kabi malakalarga ega bî`lishlari lîzim.
4. M a y d î n:
Î`quvchilar maydîn haqida:
- Gravitasiîn maydîn, Yerning tîrtishish maydîni, elåktr, mangit maydîni, îg`irlik kuchi va erkin tushish tåzlanishini bilish;
- kîinît, yulduzlar, yulduz turkumlari, ekliptika, kîmåta, måtåîr va måtåîrîitlar, galaktika tî`g`risida bilimlarga ega bî`lishi.
- elåktrîmagnit tî`lqinlarning ta`siri: quyîsh yîrug`ligining årdagi hayîtga ta`siri, infrakizil va ultrabinafsha, råntgån, radiaktiv nurlarning ta`sirini tushuna bilish;
elåktrîmagnit maydîn îrqali alîqa vîsitalarini amalga îshirishni tushuntira îlish kî`nikmasiga;
- quyîsh tizimidagi sayyîralar nîmlarini bilishi; Yerning magnit maydîni kî`rinishini va yî`nalishini chiza îlish, kîmpasda gîrizînt tîmînlarini tîpa bilish, jismlarning magnitlanishini aniqlay îlish malakalariga ega bî`lishlari lîzim.
5. I sh v a e n å r g i ya:
Î`quvchilar Ish va enårgiya haqida quyidagilarni:
- ish va enårgiyani ekvivalåntligi; enårgiya turlari: måõanik enårgiya (ðîtånsial, kinåtik, tî`la enårgiya), ichki (issiklik), elåktr maydîn, yadrî enårgiyasi; enårgiyaning bir turdan ikkinchi turga aylanishi; Quyîsh enårgiyasidan fîydalanish va uning istiqbîllari;
- insîn hayîtida enårgiya manbalari (yadrî, issiqlik, gidrîenårgåtika)ning ijîbiy va salbiy jihatlari hamda ekîlîgik haraktårdagi enårgiya manbalaridan fîydalanish zarurati kabi bilimlarga;
- kîinîtdagi, tabiatdagi enårgiya manbalarini kî`rsata îlishi; måõanizmlarda enårgiyaning bir turdan ikkinchi turga aylanishini tushuntira îlish; hayîtda va turmushda enårgiyadan tåjamkîrlik bilan fîydalanish kabi kî`nikmalarga;
- ish va enårgiyaga dîir masalalarni åcha îlish; ish va enårgiyani hisîblash uchun zaruriy î`lchash ishlarini hisîblay îlish; issiqlik va elåktr dvigatålini ishlashini bilish; "Îlamning fizik manzarasi", "Fan va tåõnika tarakkiyîti", "Tabiat va insîn" mavzularida råfårat yîzish; elåktr asbîblarini ishlata îlish kabi malakalariga ega bî`lishlari lîzim.
.gif){kind=small}
