Ī`ZBÅKISTĪN RÅSŠUBLIKASI ÕALQ TA`LIMI VAZIRLIGI
RÅSŠUBLIKA TA`LIMI MARKAZI
Tajriba-sinīv varianti
FIZIKA fanidan yangi tahrirdagi Davlat
ta`lim standarti va ī`quv dasturi
(8-sinf uchun)
Tīshkånt – 2006
Tuzuvchilar:
B.Mirzahmedov Nizomiy nomidagi TDPU professori
A.Yusupov A.Avloniy nomidagi Xalq ta’limi xodimlari malakasini oshirish markaziy inistutining bo’lim boshlig’i dotsenti
D.Mahkamova RTM bo’lim boshlig’i
T.O.Solovyova Toskkent shahar 50-maktab fizika o’qituvchisi
Davlat ta`lim standarti
Ī`quvchilar fizika asīslariga īid quyidagi bilim, kī`nikma va malakalarni egallashlari shart:
- fizik hīdisalar haqida tasavvurga ega bī`lish va ularni tahlil qila īlish;
- måõanika, mīlåkulyar fizika va tårmīdinamika asīslari, elåktr, yīrug`lik, atīm va yadrī fizikasi asīslariga īid asīsiy tushunchalar, atamalar, kattaliklar va ularning birliklari, qīnuniyatlar, fīrmulalarni bilish va ularni qī`llay īlish;
- fizik hīdisalarni kuzatishni råjalashtirish va ī`tkazish, kuzatish natijalarini umumlashtirish ishlarini bajara īlish;
- ī`lchīv asbīblari (såkundīmår, shtangånsirkul, tarīzi, månzurka, dinamīmåtr, manīmåtr, barīmåtr, tårmīmåtr, elåktrīmåtr, amšårmåtr, vīltmåtr, īmmåtr)dan fīydalana bilish, asbīblarning ī`lchash õatīligini bahīlay īlish;
- mustaqil ravishda tajriba ī`tkaza īlish, tajriba natijalarini sõåma, jadval, grafik kī`rinishda tasvirlay īlish, ularni tahlil qila īlish va õulīsalar chiqarish;
- buyuk allīmalarimiz va ularning fizika rivījiga qī`shgan hissalari haqida tasavvurga ega bī`lish;
- darsliklar, ī`quv qī`llanmalar va qī`shimcha adabiyītlardan fīydalanib, mustaqil bilim īlish va ularni amaliyītda qī`llay bilish;
- masalalar yåchish bī`yicha kī`nikma va malakaga ega bī`lish;
- fizik asbīblar bilan ishlash jarayīnida tåõnika õavfsizlik qīidalariga riīya qila īlish;
- fizikaga īid īlgan bilimlarini amaliyītda qī`llay īlish;
DAVLAT TA`LIM STANDARTIGA SHARH
Fizika ta`limining maqsad va vazifalari
Umumiy ī`rta ta`lim maktablarida fizika ta’limining ahamiyati uning fan-tåõnika taraqqiyītida, ishlab chiqarish sīhalarida va kundalik hayītda tutgan ī`rni bilan bålgilanadi. Maktabda fizika ī`qitish ta`limning umumiy maqsadlariga õizmat qilishi, ya`ni ī`quvchilarning ilmiy dunyīqarashini, mantiqiy tafakkur qila īlish qībiliyatini, aqliy rivījlanishini, ī`z-ī`zini anglash salīhiyatini shakllantirishi va ī`stirishi, ularda milliy va umuminsīniy qadriyatlarni tarkib tīštirish hamda ijtimīiy hayīt va ta`lim īlishni davīm ettirishlari uchun zarur bī`lgan bilimlar bilan qurīllantirishi līzim.
Umumiy ī`rta ta`lim maktablarida fizika ta`limining asīsiy vazifalari:
- ī`quvchilarni fizik hīdisalar, tushunchalar, kattaliklar, mīdållar, qīnunlar, ī`lchashlar, fizikaning amaldagi tatbiqlari, īlamning fizik manzarasiga īid bilimlar bilan tanishtirish;
- fizikadan masalalarni mustaqil ishlash, fizik hīdisalarni kuzatish va ularni tushuntira bilish kī`nikmalarini shakllantirish;
- fizikaga īid asbīb va uskunalardan fīydalanish, sīdda ī`lchīv va tajriba ishlarini bajarish, ularning natijalari asīsida õulīsalar chiqarish, asbīb va uskunalardan fīydalanishda õavfsizlik qīidalariga riīya qilish malakalarini shakllantirish;
- ī`quvchilarni fan-tåõnika taraqqiyīti, fizika qīnunlarining amalda qī`llanilishi bilan tanishtirish;
- qadimda va ī`tgan asrlarda yashab ijīd etgan buyuk mutafakkirlar hamda hīzirgi davr Vatanimiz fizik īlimlarining faīliyatlari bilan tanishtirish, ta`lim mazmunini tåvarak-atrīfdagi mahalliy va tariõiy matåriallar bilan bīg`lash īrqali ī`quvchilarni milliy va vatanšarvarlik ruhida tarbiyalash;
- ta`lim mazmunini ijtimīiy hayīt va tåõnika taraqqiyīti bilan bīg`lash īrqali ī`quvchilarni īngli ravishda kasbga yī`naltirish, ī’rta maõsus (akadåmik lisåy) yīki kasb-hunar (kīllåj) ta`lim muassasalarida ī`qishni davīm ettirishlari uchun zamin tayyīrlashdan ibīrat.
Umumiy ī`rta maktab fizika ta`limi īldiga qī`yilgan vazifalarning bajarilishini ta`minlash va nazīrat qilish ushbu davlat ta`lim standarti īrqali amalga īshiriladi. U umumiy ī`rta maktabda båriladigan fizika ta`limi mazmunining majburiy minimumini hamda ī`quvchilarning fizikadan tayyīrgarlik darajasiga qī`yiladigan minimal talablar majmuasini ifīdalaydi.
Fizika ta`limi mazmunining majburiy minimumi umumiy ī`rta ta`lim maktablarida ī`quvchilarga fizikadan bårilishi zarur bī`lgan ta`lim mazmunining minimumini ifīdalaydi. Maktab fizika ta`limi mazmunini bålgilashda tī`qqizinchi sinfni tugatgan yīshlar umumiy fizika kursining barcha bī`limlaridan, chunīnchi, måõanika, mīlåkulyar fizika va tårmīdinamika, īštika, atīm va yadrī fizikasidan ma`lum darajada tugallangan bilimga ega bī`lishlari zarur ekanligi inībatga īlingan. Ta`lim mazmunining majburiy minimumi quyidagi shaklda kåltirilgan: fizik hīdisa va dalillar, tushuncha va kattaliklar, mīdållar hamda qīnunlar.
Bitiruvchilarning tayyīrgarlik darajasiga qī`yiladigan talablar ī`quvchilarning fizikadan majburiy tayyīrgarlik darajasiga, ya`ni ularning umumiy ī`rta maktabda fizika ta`limi jarayīnida egallagan bilim, kī`nikma va malakalariga qī`yiladigan minimal talablarni aks ettiradi. Umumiy ī`rta ta`lim maktablari ī`quvchilarining fizikadan tayyīrgarlik darajasiga qī`yiladigan talablar uning asīsiy mazmunining yī`nalishlari, bilish vīsitalari, harakat va kuchlar, mīdda, maydīn, ish va enårgiya bī`yicha bålgilandi.
Bilish vīsitalari. Ī`quvchilarni fizik hīdisalarni ī`rganishda mustaqil ravishda kuzatish, tajribalar ī`tkazish, tajriba natijalarini umumlashtirish hamda darsliklar, ī`quv qī`llanmalari va bīshqa qī`shimcha adabiyītlardan fīydalana īlishga ī`rgatish muhim ī`rin tutadi.
Harakat va kuchlar. Insīn harakatda va ī`zarī ta`sirida bī`lgan jismlar qurshīvida yashaydi. Shu munīsabat bilan jismlar harakati va o’zarī ta`sir qīnuniyatlarini ī`rganish ī`quvchilarning ilmiy dunyīqarashini shakllantirishda muhim o’rin tutadi. Bu esa asīsiy maqsadlardan biri hisīblanadi.
Mīdda. Ī`quvchilarning tåvarak-atrīfdagi mīddalar, ularning tuzilishi va õususiyati, mīdda tuzilishi diskråtligi haqidagi ta`limīt evīlyusiyasi yuzasidan tassavurga ega bī`lishlari, mīddaning turli agrågat hīlatlari, har bir agrågat hīlatdagi mīddaning õīssalari, bårilgan õīssaga kī`ra yangi matåriallar hīsil qilish kabilar bilan tanishishlari ī`zlarini ī`rab turgan īlam tuzilishini anglashlarida muhim bīsqich hisīblanadi.
Maydīn. Fizikaviy maydīn tabiatni ī`rganishdagi fundamåntal tushunchalar qatīriga kiradi. Maydīn tushunchasini ī`zlashtirib īlish ī`quvchilarda ilmiy dunyīqarashni shakllantirishning muhim sharti hisīblanadi. Maydīn bilan tanishtirish ī`quvchilarning elåktr, magnit va yīrug`lik hīdisalarini, tålåkī`rsatuv va radiī alīqa tamīyillarini, turli chastītalar diapazīnidagi elåktrīmagnit tī`lqinlar õususiyatini tushunishlari uchun zarur bī`ladi.
Ish va enårgiya. Ish va enårgiya asīsiy fizik tushunchalardan bī`lib, u ī’quvchilarda ilmiy dunyīqarashning asīsi bī`lgan īlamning fizik manzarasini īchib bårishda hal etuvchi ahamiyatga ega. Ī`quvchilar enårgiya tushunchasini ī`zlashtirib īlishlari, enårgiyaning bir turdan bīshqa turga aylanishi va undan fīydalanish, enårgiya manbalari va bu bīrada mavjud bī`lgan muammīlarni tushunishlari līzim.
II.Ī`quvchilar quyidagi fizik hīdisa va dalillar, tushuncha va kattaliklar, mīdållar va fundamåntal nazariyalar, qīnunlarni bilishlari shart
8 - sinf
1. Fizik hīdisa va dalillar: jismlarning elåktrlanishi, zaryadlarning ī`zarī ta`siri, qisqa tutashuv, chaqmīq, mīmaqaldirīq, yashin, måtallarda elåktr tīki, elåktr tīkining ta`siri, magnitlarning ī`zarī ta`siri, yerning magnit maydīni, elåktrīmagnit induksiya, yarim ī`tkazg`ichlarda elåktr tīki;
2. Tushuncha va kattaliklar: elåktr zaryadi, elåktr maydīn,elåktr maydīn kuchlanganligi, elåktr zanjir, elåktr sõåma, sīlishtirma qarshilik, magnit maydīn, elåktr tīki, tīk manbalari, tīk kuchi, elåktr kuchlanish, elåktr qarshilik, tīkning ishi, tīkning quvvati, elåktrīmagnit tī`lqin;
3. Mīdållar va fundamåntal nazariyalar: nuqtaviy zaryad, maydīn, galvanik elåmånt, õīnadīnning elåktr zanjiri sõåmasi;
4. Qīnunlar: Kulīn qīnuni, elåktr zaryadining saqlanish qīnuni, zanjirning bir qismi uchun Īm qīnuni, Jīul-Låns qīnuni;
III Ī`QUVCHILARNING TAYYĪRGARLIK
DARAJASIGA QĪ`YILADIGAN ZARURIY TALABLAR
8 - sinf
1. Bilish vīsitalari: Ī`quvchilar bilish jarayīnida quyidagi vīsitalardan fīydalana īlishlari zarur:
- tabiatdagi elåktr hīdisalari: chaqmīq, mīmaqaldirīq, yashinlarni kuzatishi va bu tī`g`ridagi fikrlarini umumlashtirishi;
- elåktrīmåtr, vīltmåtr, amšårmåtr, īmmåtr, elåktr schyītchik;
- elåktr asbīblaridan tåõnika havfsizligiga riīya qilgan hīlda fīydalana bilish;
- atīmning sayyīraviy mīdåli, yadrī mīdålini tushuntira bilishi; elåktr zaryadi va elåktr, magnit maydīnlarining ī`zarī ta`sirini kuzatish va ularni tushuntira bilishi, elåktr sõåmalarini chizish va shu asīsda zanjir yig`ish, elåktr asbīblarini farqlay īlishi;
- elåktrga īid tajribalarni råjalashtirish va ī`tkazish, īlingan natijalarini sõåma, jadval, grafik kī`rinishda tasvirlay īlish va õulīsalar chiqarishi;
- darslik, kī`rgazmali rangli rasmlar va qī`shimcha adabiyītlardan fīydalanib, mustaqil bilim īla bilishi, ijīdiy izlanishi hamda īlgan bilimlarini amaliyītda qī`llay īlish;
- måva, sabzavītlardagi va jīnli īrganizmlardagi elåktr tīkini mikrīamšårmåtr yīrdamida ī`lchay īlishi;
- fizika õīnasidagi tåõnika vīsitalari, kī`rgazmali qurīllar,
- kīmšyutår, aõbīrīt tåõnīlīgiyalari tī`g`risida tushunchalarga ega bī`lishi, ularni tåõnik qīidalar asīsida saqlashi va ishlata bilishi.
2. Harakat va kuchlar:
Ī`quvchilar harakat va kuchlarga dīir quyidagi bilimlarga ega bī`lishlari kårak: elåktr zaryadi, elåktr va magnit maydīni, elåktr zaryadlarining harakati, elåktr va magnit maydīn kuch chiziqlari, zaryadlarning ī`zarī ta`sir kuchi, tīk kuchi, Kulīn va Īm qīnunlari, elåktrīmagnit tåbranishlar, tåbranish davri, chastītasi, tī`lqin uzunligi, elåktrīmagnit tåbranishlarning radiī, tålåvidåniya, alīqa vīsitalaridagi ahamiyati tī`g`risida tushunchalarga ega bī`lishi:
Quyidagi kī`nikmalarni egallashlari zarur:Kulīn kuchi, tīk kuchini tīšishga dīir masalalarni yåcha īlish, elåktrīskīš, elåktrīfīr mashina, elåktr sultīnlarida, yassi kīndånsatīrda elåktr zaryadi va elåktr maydīnining, magnit maydīnining tīkka ta`sirini kuzatish va ularni tahlil qila īlish;
Quyidagi malakalarga ega bī`lishlari līzim: elåktrīmåtr, amšårmåtr, vīl`tmåtr, tīk manbalari, istå`mīlchilardan tī`gri fīydalana īlish, elåktr hisīblagichni ishlashini kuzatish, radiī, elåktr sõåmalardagi asbīblarni farqlay īlish va ulardagi yīzuvlarni tushunib amalda tī`g`ri ishlata bilishi.
3. M ī d d a:
Ī`quvchilar mīdda tuzilishiga īid quyidagi bilimlarga ega bī`lishlari kårak: Mīdda, mīlåkula, atīm va yadrī tuzilishi, elåktrīn, prītīn kabi zarralar ularning zaryadi haqida ma`lumītga ega bī`lishlari, mīddaning sīlishtirma qarshiligi, qarshilik fīrmulasi, ī`lchīv birligi, Jīul-Låns qīnuni va uning qī`llanilishiga īid tushunchalar;
Quyidagi kī`nikmalarni egallashlari zarur: jadvaldan mīddaning sīlishtirma qarshiligini tīšish va ī`tkazgichning qarshiligini hisīblashga dīir masalani mustaqil yåchish, elåktr ī`tkazgichlar, yarim ī`tkazgichlar, ī`tkazmīvchilarni farlay īlish va ularni ishlatishni bilish;
Quyidagi malakalarga ega bī`lishlari zarur:råzistīrlar, yarim ī`tkazgich, izīlyatīrlardan fīydalanish, ī`tkazgichlar qarshiligini īmmåtrda ī`lchash, tīk kuchini råīstat yīrdamida rīstlash ishlarini mustaqil bajarishi.
4. M a y d ī n:
Ī`quvchilar maydīn haqida quyidagi bilimlarga ega bī`lishlari kårak: elåktrlangan jism atrīfida hīsil bī`ladigan elåktr maydīn, zaryadlangan jismlarning ī`zarī ta`siri, elåktr maydīn enårgiyasi, Yerning elåktr maydīni,chaqmīq va mīmaqaldirīq, elåktr maydīnining kuch chiziqlari, magnit maydīni, tabiiy va sun`iy magnitlar, magnit tī`grisida Båruniy fikri, magnit qutblari, Yerning magnit maydīni, Erståd tajribasi, elåktrīmagnitlar va ularning amalda qī`llanilishi, elåktrīmagnit tī`lqin tī`g`risida tushunchalar;
Quyidagi kī`nikmalarni egallashlari zarur: elåktr va magnit, elåktrīmagnit hīdisalarni kuzatish va ularni tushuntira īlish, elåktr va magnit maydīn kuch chiziqlarini chizmada tasvirlay īlish;
Quyidagi malakalarga ega bī`lishlari līzim:elåktr va magnit maydīni manbalarini farqlay īlish, zaryadlangan jism atrīfidagi elåktr maydīnni īddiy tajribada kī`rsatish, elåktrīskīš, elåktrīmåtr, elåktrīfīr mashinasini ishlatish, kīmšasdan fīydalanishni bilish
5. Ish va enårgiya:
Ī`quvchilar quyidagi nazariy bilimlarga ega bī`lishlari kårak: elåktr tīkinig ishi, quvvati, fīrmulasi, ī`lchīv birligi, elåktr asbīblarining quvvati, elåktr manbalari va ularning ekīlīgik õususiyatlari, elåktr enårgiyasinig ahamiyati va undan tåjamli fīydalanish, xavfsizlik chīralarini bilish zarurligini anglash; elåktr enårgiyaning aylanishini bilish;
Quyidagi kī`nikmalarni egallashlari zarur: elåktr tīkining ishi va quvvatiga dīir masalalarni mustaqil yåcha īlish, elåktr isitgich, yīritgich asbīblarini, elåktrīmagnit hīdisalarni kuzatish, enårgiyaning bir turdan ikkinchi turga aylanishi, ī`tkazg`ichlardan elåktr tīki ī`tganda uning qizishi, elåktr lampīchkasini quvvatini aniqlashi, elåktr dvigatållarining ishlash šrinsišini tushuntira īlish;
Quyidagi malakalarga ega bī`lishlari līzim; elåktr hisīblag`ich, elåktrdvigatål, elåktr qī`ng`irīq, transfīrmatīr, īddiy elåktr asbīblarini ishlata bilish, lamšīchka quvvatini aniqlash, ī`tkazg`ichlarni kåtma-kåt va šarallål ulay īlish.
.gif){kind=small}
