Î`ZBÅKISTÎN RÅSÐUBLIKASI ÕALQ TA`LIMI VAZIRLIGI
RÅSÐUBLIKA TA`LIMI MARKAZI
FIZIKA FANIDAN YANGI TAHRIRDAGI DAVLAT TA`LIM STANDARTI
Tîshkånt – 2004
Davlat ta`lim standarti
Î`quvchilar fizika asîslariga îid quyidagi bilim, kî`nikma va malakalarni egallashlari shart:
- fizik hîdisalar haqida tasavvurga ega bî`lish va ularni tahlil qila îlish;
- måõanika, mîlåkulyar fizika va tårmîdinamika asîslari, elåktr, yîrug`lik, atîm va yadrî fizikasi asîslariga îid asîsiy tushunchalar, atamalar, kattaliklar va ularning birliklari, qînuniyatlar, fîrmulalarni bilish va ularni qî`llay îlish;
- fizik hîdisalarni kuzatishni råjalashtirish va î`tkazish, kuzatish natijalarini umumlashtirish ishlarini bajara îlish;
- î`lchîv asbîblari (såkundîmår, shtangånsirkul, tarîzi, månzurka, dinamîmåtr, manîmåtr, barîmåtr, tårmîmåtr, elåktrîmåtr, amðårmåtr, vîltmåtr, îmmåtr)dan fîydalana bilish, asbîblarning î`lchash õatîligini bahîlay îlish;
- mustaqil ravishda tajriba î`tkaza îlish, tajriba natijalarini sõåma, jadval, grafik kî`rinishda tasvirlay îlish, ularni tahlil qila îlish va õulîsalar chiqarish;
- buyuk allîmalarimiz va ularning fizika rivîjiga qî`shgan hissalari haqida tasavvurga ega bî`lish;
- darsliklar, î`quv qî`llanmalar va qî`shimcha adabiyîtlardan fîydalanib, mustaqil bilim îlish va ularni amaliyîtda qî`llay bilish;
- masalalar yåchish bî`yicha kî`nikma va malakaga ega bî`lish;
- fizik asbîblar bilan ishlash jarayînida tåõnika õavfsizlik qîidalariga riîya qila îlish;
- fizikaga îid îlgan bilimlarini amaliyîtda qî`llay îlish;
DAVLAT TA`LIM STANDARTIGA SHARH
Fizika ta`limining maqsad va vazifalari
Umumiy î`rta ta`lim maktablarida fizika ta’limining ahamiyati uning fan-tåõnika taraqqiyîtida, ishlab chiqarish sîhalarida va kundalik hayîtda tutgan î`rni bilan bålgilanadi. Maktabda fizika î`qitish ta`limning umumiy maqsadlariga õizmat qilishi, ya`ni î`quvchilarning ilmiy dunyîqarashini, mantiqiy tafakkur qila îlish qîbiliyatini, aqliy rivîjlanishini, î`z-î`zini anglash salîhiyatini shakllantirishi va î`stirishi, ularda milliy va umuminsîniy qadriyatlarni tarkib tîðtirish hamda ijtimîiy hayît va ta`lim îlishni davîm ettirishlari uchun zarur bî`lgan bilimlar bilan qurîllantirishi lîzim.
Umumiy î`rta ta`lim maktablarida fizika ta`limining asîsiy vazifalari:
- î`quvchilarni fizik hîdisalar, tushunchalar, kattaliklar, mîdållar, qînunlar, î`lchashlar, fizikaning amaldagi tatbiqlari, îlamning fizik manzarasiga îid bilimlar bilan tanishtirish;
- fizikadan masalalarni mustaqil ishlash, fizik hîdisalarni kuzatish va ularni tushuntira bilish kî`nikmalarini shakllantirish;
- fizikaga îid asbîb va uskunalardan fîydalanish, sîdda î`lchîv va tajriba ishlarini bajarish, ularning natijalari asîsida õulîsalar chiqarish, asbîb va uskunalardan fîydalanishda õavfsizlik qîidalariga riîya qilish malakalarini shakllantirish;
- î`quvchilarni fan-tåõnika taraqqiyîti, fizika qînunlarining amalda qî`llanilishi bilan tanishtirish;
- qadimda va î`tgan asrlarda yashab ijîd etgan buyuk mutafakkirlar hamda hîzirgi davr Vatanimiz fizik îlimlarining faîliyatlari bilan tanishtirish, ta`lim mazmunini tåvarak-atrîfdagi mahalliy va tariõiy matåriallar bilan bîg`lash îrqali î`quvchilarni milliy va vatanðarvarlik ruhida tarbiyalash;
- ta`lim mazmunini ijtimîiy hayît va tåõnika taraqqiyîti bilan bîg`lash îrqali î`quvchilarni îngli ravishda kasbga yî`naltirish, î’rta maõsus (akadåmik lisåy) yîki kasb-hunar (kîllåj) ta`lim muassasalarida î`qishni davîm ettirishlari uchun zamin tayyîrlashdan ibîrat.
Umumiy î`rta maktab fizika ta`limi îldiga qî`yilgan vazifalarning bajarilishini ta`minlash va nazîrat qilish ushbu davlat ta`lim standarti îrqali amalga îshiriladi. U umumiy î`rta maktabda båriladigan fizika ta`limi mazmunining majburiy minimumini hamda î`quvchilarning fizikadan tayyîrgarlik darajasiga qî`yiladigan minimal talablar majmuasini ifîdalaydi.
Fizika ta`limi mazmunining majburiy minimumi umumiy î`rta ta`lim maktablarida î`quvchilarga fizikadan bårilishi zarur bî`lgan ta`lim mazmunining minimumini ifîdalaydi. Maktab fizika ta`limi mazmunini bålgilashda tî`qqizinchi sinfni tugatgan yîshlar umumiy fizika kursining barcha bî`limlaridan, chunînchi, måõanika, mîlåkulyar fizika va tårmîdinamika, îðtika, atîm va yadrî fizikasidan ma`lum darajada tugallangan bilimga ega bî`lishlari zarur ekanligi inîbatga îlingan. Ta`lim mazmunining majburiy minimumi quyidagi shaklda kåltirilgan: fizik hîdisa va dalillar, tushuncha va kattaliklar, mîdållar hamda qînunlar.
Bitiruvchilarning tayyîrgarlik darajasiga qî`yiladigan talablar î`quvchilarning fizikadan majburiy tayyîrgarlik darajasiga, ya`ni ularning umumiy î`rta maktabda fizika ta`limi jarayînida egallagan bilim, kî`nikma va malakalariga qî`yiladigan minimal talablarni aks ettiradi. Umumiy î`rta ta`lim maktablari î`quvchilarining fizikadan tayyîrgarlik darajasiga qî`yiladigan talablar uning asîsiy mazmunining yî`nalishlari, bilish vîsitalari, harakat va kuchlar, mîdda, maydîn, ish va enårgiya bî`yicha bålgilandi.
Bilish vîsitalari. Î`quvchilarni fizik hîdisalarni î`rganishda mustaqil ravishda kuzatish, tajribalar î`tkazish, tajriba natijalarini umumlashtirish hamda darsliklar, î`quv qî`llanmalari va bîshqa qî`shimcha adabiyîtlardan fîydalana îlishga î`rgatish muhim î`rin tutadi.
Harakat va kuchlar. Insîn harakatda va î`zarî ta`sirida bî`lgan jismlar qurshîvida yashaydi. Shu munîsabat bilan jismlar harakati va o``zarî ta`sir qînuniyatlarini î`rganish î`quvchilarning ilmiy dunyîqarashini shakllantirishda muhim o``rin tutadi. Bu esa asîsiy maqsadlardan biri hisîblanadi.
Mîdda.Î`quvchilarning tåvarak-atrîfdagi mîddalar, ularning tuzilishi va õususiyati, mîdda tuzilishi diskråtligi haqidagi ta`limît evîlyusiyasi yuzasidan tassavurga ega bî`lishlari, mîddaning turli agrågat hîlatlari, har bir agrågat hîlatdagi mîddaning õîssalari, bårilgan õîssaga kî`ra yangi matåriallar hîsil qilish kabilar bilan tanishishlari î`zlarini î`rab turgan îlam tuzilishini anglashlarida muhim bîsqich hisîblanadi.
Maydîn. Fizikaviy maydîn tabiatni î`rganishdagi fundamåntal tushunchalar qatîriga kiradi. Maydîn tushunchasini î`zlashtirib îlish î`quvchilarda ilmiy dunyîqarashni shakllantirishning muhim sharti hisîblanadi. Maydîn bilan tanishtirish î`quvchilarning elåktr, magnit va yîrug`lik hîdisalarini, tålåkî`rsatuv va radiî alîqa tamîyillarini, turli chastîtalar diapazînidagi elåktrîmagnit tî`lqinlar õususiyatini tushunishlari uchun zarur bî`ladi.
Ish va enårgiya. Ish va enårgiya asîsiy fizik tushunchalardan bî`lib, u î’quvchilarda ilmiy dunyîqarashning asîsi bî`lgan îlamning fizik manzarasini îchib bårishda hal etuvchi ahamiyatga ega. Î`quvchilar enårgiya tushunchasini î`zlashtirib îlishlari, enårgiyaning bir turdan bîshqa turga aylanishi va undan fîydalanish, enårgiya manbalari va bu bîrada mavjud bî`lgan muammîlarni tushunishlari lîzim.
II.Î`quvchilar quyidagi fizik hîdisa va dalillar, tushuncha va kattaliklar, mîdållar va fundamåntal nazariyalar, qînunlarni bilishlari shart
6 – sinf
1. Fizik hîdisa va dalillar: måõanik harakat, tîvush diffuziya, issiqlik harakati atmîsfåra bîsimi, issiqlik uzatish, bug`lanish, kînvåksiya, nurlanish, yîrug`lik, yîrug`likning tî`g`ri chiziq bî`ylab tarqalishi, yîrug`likning qaytishi va sinishi, sîya, sîyaning hîsil bî`lishi, Îy va Quyîsh tutilishi;
2. Tushuncha va kattaliklar: tabiat, jism, mîdda, mîlåkula, yî`l, sanîq siståmasi, traåktîriya, tåzlik, Îyning yer atrîfidagi tåzligi, massa, zichlik, kuch, kuch mîmånti, kuch ålkasi, ish enårgiya, ðîtånsial enårgiya, kinåtik enårgiya, quvvat, bîsim, fîydali ish kîeffisånti, mîdda tuzilishining diskråtligi, tîvush tåzligi, tîvush tåmbri, balandligi va qattiqligi, aks sadî, shîvqin;
3. Mîdållar va fundamåntal nazariyalar: suv mîlåkulasining mîdåli;
4.Qînunlar: yîrug`likning sinish va qaytish qînunlari, Arõimåd qînuni, Ðaskal qînuni;
7 – sinf
1. Fizik hîdisa va dalillar: måõanik harakat, jismlarning erkin tushishi, vaznsizlik va îrtiqcha yuklanish, tåbranma harakat, inårsiya, måõanik tåbranish va tî`lqinlar, suyuqlik ustunining tångligi, råzînans, dåfîrmasiya, elastiklik, ishqalanish;
2. Tushuncha va kattaliklar: harakatning nisbiyligi, fazî va vaqt, kî`chish, sanîq siståmasi, mîddiy nuqta, traåktîriya, våktîr va skalyar kattaliklar, ilgarilanma harakat, tåkis va nîtåkis harakat, î`rtacha, îniy tåzlik, burchak va chiziqli tåzlik burilish burchagi, aylanish davri va chastîtasi, markazga intilma tåzlanish, erkin tushish tåzlanishi, gravitasiîn dîimiy, jismning îg`irligi, îg`irlik kuchi, elastiklik kuchi, ishqalanish kuchi, markazga intilma kuch, markazdan qîchma kuch, ish, enårgiya, jism imðulsi, kuch imðulsi, tåbranish, tåbranish amðlitudasi, tåbranish davri, tåbranish chastîtasi, tî`lqin, kî`ndalang va bî`ylama tî`lqinlar, tî`lqin uzunligi, tî`lqinning tarqalish tåzligi, bikrlik, Yung mîduli, måõanik kuchlanish, absîlyut va nisbiy uzayish;
3. Mîdållar va fundamåntal nazariyalar: mîddiy nuqta, tî`lqin.
4.Qînunlar: Nyutînning birinchi, ikkinchi, uchinchi qînuni, Butun îlam tîrtishish qînuni, imðuls va enårgiyaning saqlanish qînuni;
8 - sinf
1. Fizik hîdisa va dalillar: jismlarning elåktrlanishi, zaryadlarning î`zarî ta`siri, qisqa tutashuv, chaqmîq, mîmaqaldirîq, yashin, måtallarda elåktr tîki, elåktr tîkining ta`siri, magnitlarning î`zarî ta`siri, yerning magnit maydîni, elåktrîmagnit induksiya, yarim î`tkazg`ichlarda elåktr tîki;
2. Tushuncha va kattaliklar: elåktr zaryadi, elåktr maydîn,elåktr maydîn kuchlanganligi, elåktr zanjir, elåktr sõåma, sîlishtirma qarshilik, magnit maydîn, elåktr tîki, tîk manbalari, tîk kuchi, elåktr kuchlanish, elåktr qarshilik, tîkning ishi, tîkning quvvati, elåktrîmagnit tî`lqin;
3. Mîdållar va fundamåntal nazariyalar: nuqtaviy zaryad, maydîn, galvanik elåmånt, õînadînning elåktr zanjiri sõåmasi;
4.Qînunlar: Kulîn qînuni, elåktr zaryadining saqlanish qînuni, zanjirning bir qismi uchun Îm qînuni, Jîulr-Låns qînuni;
9 – sinf
1. Fizik hîdisa va dalillar: erish, qîtish, bug`lanish, qaynash, kîndånsasiya, agrågat hîlatlar, hî`llash, kaðilyarlik, suyuqlikning sirt tarangligi, fîtîeffåkt, radiîaktivlik, atîm yadrîlarining nurlanishi, yîrug`lik disðårsiyasi, kamalak, linzalar, linzalarda tasvir hîsil qilish;
Yerning î`qi atrîfida, Quyîsh atrîfida aylanishi, Îyning fazalari va davrlari, îsmîn jismlari, sayyîralar harakati, astårîidlar yîmg`iri, kîmåtalar yaqinlashishi, måtåîrlar îqimi, måtårîidlarning yårga kålib tushishi
2. Tushuncha va kattaliklar: Tåmðåratura, mîdda miqdîri, mîlyar massa, Avîgadrî sîni, idåal va råal gazlar, izîjarayînlar, adiabatik jarayîn, tî`yingan va tî`yinmagan bug`lar, havîning namligi, absîlyut va nisbiy namlik, shudring nuqtasi, sirt taranglik, sirt taranglik kîeffisånti, amîrf va kristal jismlar, måõanik kuchlanish, elastiklik kuchi, issiqlik sig`imi, sîlishtirma issiqlik sig`imi, erish, bug`lanish va yînish issiqligi, tårmîdinamika, ichki enårgiya, issiqlik miqdîri, yîrug`lik tåzligi, muhitning sindirish kî`rsatkichi, linzaning îðtik kuchi, fîkus masîfasi, sðåktr, elåktrîmagnit tî`lqinlar shkalasi, tî`lqin uzunligi, yîrug`lik kvanti, fîtîdiîdlar, Quyîsh bîtar yårlari, gåliîtåõnika, lazår, atîm, atîm yadrîsi, izîtîð, elåktrîn, ðrîtîn, nåytrîn, alfa, båtta va gamma, nurlar yadrî kuchlari;, yadrî enårgiyasi, yadrî zanjir råaksiyasi, nurlanish dîzasi;
Yulduz turkumlari, ekliðtika, zîdiak, taqvim, milîdiy va hijriy yil hisîbi, ðårigåliy, afåliy, sidårik va sinîdik îy, galaktika
3. Mîdållar va fundamåntal nazariyalar: Mîlåkulyar-kinåtik nazariya, idåal gaz, Brîun harakati, qattiq jism va suyuqlik mîdållari, nur, yîrug`likning tî`lqin va kîrpuskulyar nazariyasi, atîmning sayyîraviy mîdåli, atîm yadrîsining ðrîtîn, nåytrîn mîdåli.
4.Qînunlar: Idåal gaz qînunlari, tårmîdinamikaning birinchi qînuni
III Î`QUVCHILARNING TAYYÎRGARLIK DARAJASIGA QÎ`YILADIGAN ZARURIY TALABLAR
6 – sinf
1. Bilish vîsitalari: Î`quvchilar bilish jarayînida quyidagi vîsitalardan fîydalana îlishlari zarur:
Fizik hîdisalar:
- qattiq jismlarning erishi, suyuqlikning bug`lanishi, kîndånsasiya, diffuziya, issiklik, yîrug`lik, tîvushlarni kuzatish;
- såkundîmår, shtangånsirkul, tarîzi, månzurka, aråîmåtr, dinamîmåtr, tårmîmåtrdan fîydalana bilish;
- darslik va qî`shimcha adabiyîtlar bilan ishlash;
- fizik bîshqîtirmalarni yåchish;
- tabiatdan, rasmlardan fizik hîdisalarni aniqlash;
- sðidîmåtrdan mashina tåzligini aniqlay îlish; yassi kî`zgu, linzalarda tasvir hîsil bî`lishini tushuntira îlish;
- såkundîmår, tarîzi, månzurka, dinamîmåtr, tårmîmåtr kabi asbîblardan fîydalanib, îddiy tajriba ishlarini bajarish, natijalarini jadvalda tasvirlash, õulîsa chiqarish, õavfsizlik qîidalariga riîya qila bilishi, bilimlarini amalda qî`llay îlish.
2. Harakat va kuchlar:
Î`quvchilar harakat va kuchlarga dîir quyidagi bilimlarga ega bî`lishlari kårak: måõanik harakat, tåkis va nîtåkis harakat, traåktîriya, tîvush tushunchalari, yî`l, tåzlik, kuch, îg`irlik kuchi, kuch mîmånti va yålkasi, bîsim kattaliklarini va ularning hisîblash fîrmulalarini bilishi;
Quyidagi kî`nikmalarni egallashlari zarur: måõanik harakatga îid misîllar kåltira îlish, jismning tåzligini, bîsib î`tgan masîfasini va harakatlanish vaqtini tîðishga dîir masalalarni yåcha îlishi, natijadan õulîsa chiqarishi, umumlashtira îlish;
Quyidagi malakalarga ega bîlishlari lîzim: sðidîmåtr, dinamîmåtr, blîk, richag, qiya tåkislik, chig`irik, vint kabilardan fîydalana îlishlari, hayîtda qî`llanish sîhalarini bilish
3. Mîdda
Î`quvchilar mîddaga îid quyidagi bilimlarga ega bî`lishlari kårak: mîddaning zarrachalardan tashkil tîðganligi, ularning î`zarî ta`siri, qattiq, suyuq va gaz hîlatlarida bî`lishligi, ularning tuzilishlaridagi farqlari, mîlåkulalar î`lchami, sîni haqida tushunchaga; mîdda zichligi, uni hisîblash fîrmulasi, turli mîddalarning zichligi turlicha bî`lishi tî`g`risida tasavvurlar;
Quyidagi kî`nikmalarni egallashlari zarur: zichlikka îid masalalarni yåcha îlishi, mîddalarni bir-biridan farqlay îlishi, linza, kî`zgu, luða, fîtîaððarat qanday asbîbligini bilish;
Quyidagi malakalarga ega bî`lishlari lîzim: suyuqlik va gazlardagi diffuziya hîdisasini aniqlash, tårmîmåtr, månzurka, tarîzi kabi asbîblar bilan ishlash, qattiq jism zichligini, hajmini mustaqil tajriba qilib aniqlay îlishi.
4. Ish va enårgiya:
Ish va enårgiya tî`g`risida quyidagi nazariy bilimlarga ega bî`lishlari kårak: enårgiya va uning turlari: måõanik (ðîtånsial, kinåtik), ichki (issiqlik) enårgiya, enårgiyaning bir turdan bîshqa turga aylanishi, îddiy måõanizmlar hamda ularning F.I.K. issiqlik dvigatållari va ekîlîgiya, ish, quvvat tî`g`risida tushunchalarga;
Quyidagi kî`nikmalarni egallashlari zarur: ish va enårgiyaning fîrmulasini yîzib tushuntira îlish, ularga îid masalalar yåchish, ichki enårgiyani î`zgartirish usullarini tajribada kî`rsatish, ichki yînuv dvigatåli, bug` trubinasi, shamîl dvigatålini farqlay îlishi;
Quyidagi malakalarga ega bî`lishlari lîzim: suyuqliklarning issiqlikdan kångayishi va sîvuqlikdan tîrayishi, kînvåksiya, nurlanish, yîrug`likning sðåktrlarga ajralishi, havî hamda suvda yîrug`likning sinishini amaliy tajribalarda kuzatish, enårgiya manbalaridan tåjamli fîydalanish kabilarga ega bî`lishlari kårak.
7 - sinf
1. Bilish vîsitalari:
Î`quvchilar bilish jarayînida quyidagi vîsitalardan fîydalana îlishlari zarur:
- kîinîtda, tabiat va turmushda måõanik harakatlar, jismlarning erkin tushishi, jismlarning imðulsi, tîvushning tarqalishi kabi fizik hîdisalarni mustaqil kuzatishi va ularni tushuntira îlish;
- sðidîmåtr, Nyutîn trubkasi, aravachalar, tutash idishlar, tî`lqin mashinasi, mayatnik, markazdan qîchma mashina kabi asbîblarni; rakåta mîdålini bilish;
- tåkis tåzlanuvchan harakatdagi tåzlik, tåzlanish, kî`chishning grafigini chizish, ularga dîir masalalarni mustaqil yåcha îlish,
- î`lchîv asbîblari (aråîmåtr, dinamîmåtr, manîmåtr, anårîid-barîmåtr)dan fîydalana bilish; jism tåzlanishini, ðrujina bikrligini aniqlash kabi tajriba ishlarini bajarishi, î`lchash natijalarining õatîliklarini aniqlash, tajriba natijalarini sõåma, grafik, jadval kî`rinishida tasvirlay îlish va ularga õulîsalar chiqarish;
- darslik, qî`shimcha adabiyîtlardan fîydalanib mustaqil bilim îlish, ijîdiy izlanishi va uni amaliyîtda qî`llay bilish
- fizika õînasi tåõnik vîsitalari, kî`rgazma qurîllar, radiî, tålavidåniya, kîmppyutår, aõbîrît tåõnîlîgiya-Intårnåtdan fizik jarayînlarni tushuna bîrishi
2. Harakat va kuchlar:
Î`quvchilar harakat va kuchlarga dîir quyidagi bilimlarga ega bî`lishlari kårak: måõanik harakat, fazî, sanîq siståmasi, våktîr kattaliklar, harakatning nisbiyligi, tî`g`ri chiziqli tåkis va nîtåkis, aylanma harakat, råaktiv harakat, garmînik tåbranish, råzînans tî`g`risida tushunchalarni; kî`chish, tåzlanish, burchak tåzlik, tåbranish amðlitudasi, davri, chastîtasi, tî`lqin uzunligi kattaliklarini; tabiatdagi kuch turlari (îg`irlik, elastiklik, ishqalanish, markazga intilma va markazdan qîchma kuchni)ni, rakåta mîdålini bilishi;
Quyidagi kî`nikmalarni egallashlari zarur: õarakatga dîir misîllar kåltira îlish, îg`irlik, elastiklik, ishqalanish kuchlarini î`lchash va hisîblash, natijalarni umumlashtira îlish, harakat grafigini chizish, Nyutîn, butun îlam tîrtishish qînunlarini tushuntira îlish, kî`ndalang va bî`ylama tî`lqinlarni kuzatish;
Quyidagi malakalarga ega bî`lishlari zarur: dinamîmåtr, manîmåtr, barîmåtr, tutash idishlar, tî`lqin mashinasini ishlata bilish; jism tåzlanishini, ðrujina bikrligini tajribada mustaqil bajarib aniqlay îlish va hulîsalar chiqarishi, dåffîrmasiyalangan stårjånning elastiklik kuchini, suv nasîsining tuzilishini va ishlashini tushuntira îlishi va amaliyîtda qî`llanilishini bilishi
3. Mîdda:
Î`quvchilar mîddaga îid quyidagi bilimlarga ega bî`lishlari kårak: tinch hîlatdagi gaz va suyuqliklarda bîsim, atmîsfåra bîsimi, Tîrrichålli tajribasi, Ðaskal qînuni, harakatlanuvchi suyuqlik va gazlarning bîsimi;
Quyidagi kî`nikmalarni egallashlari zarur: tinch hîlatdagi gaz va suyukliklardagi bîsim, atmîsfåra bîsimiga dîir masalalarni mustaqil yåcha îlish, tutash idishlar, atmîsfåra bîsimining balandlikka qarab î`zgarishini kuzatish va ularni tushuntira îlish;
Quyidagi malakalarga ega bî`lishlari lîzim: suyuqlik va gazlarda bîsimning uzatilishi, kî`tarish krani, kåsimi õar õil bî`lgan quvurlarda suyuqlik bîsimi va tåzligi îrasidagi bîg`lanishni tajribalarda aniqlash, õulîsalar chiqarish va uni qî`llanilishini bilish.
4. Maydîn:
Î`quvchilar maydînga îid quyidagi bilimlarga ega bî`lishlari kårak:Yårning tîrtishish maydîni va ish îrqali tushuntiriladigan îg`irlik kuchi, erkin tushish tåzlanishi, butun îlam tîrtishish qînuni, tîrtishish maydînida harakatlanish kabilarni bilish;
Quyidagi kî`nikmalarni egallashlari zarur: îrtiqcha yuklamalar, birinchi kîsmik tåzlikka dîir masalalarni yåcha îlish, magnit strålkasidan fîydalanib Yerning magnit maydîni yî`nalishini aniqlay îlish;
Quyidagi malakalarga ega bî`lishlari lîzim: gîrizîntal îtilgan jismning harakatini tajribada tåkshirish va natijalar îlish, õulîsa chiqarish; balistik ðistîlåtdan fîydalanish va tîrtishish maydînidagi harakatni tushuntirish; magnit, elåktr maydînini kî`rsatuvchi tajriba qurilmasidan fîydalanishni bilish.
5. Ish va enårgiya:
Î`quvchilar ish va enårgiyaga îid quyidagi bilimlarga ega bî`lishlari kårak: enårgiya ta`rifi, ishqalanish va îg`irlik kuchining ishi, îg`irlik kuchi va ðîtånsial enårgiya, elastiklik kuchi va ðîtånsial enårgiya, enårgiya skalyar kattalik ekanligi, enårgiya ish birliklarida î`lchanishi, måõanik enårgiyaning aylanishi va saqlanish kînuni, enårgiya manbalarining ekîlîgik õususiyatlarini taassavur qila îlish;
Quyidagi kî`nikmalarni egallashlari zarur: enårgiya, ish nima? dågan savîllarga javîb båra îlishi, kuchning ishi va enårgiya; îg`irlik, elastiklik kuchining ishi va ðîtånsial enårgiyasi, måõanik enårgiyaning saqlanish qînunini fîrmulalarini yîza îlishi, jismni ðîtånsial, kinåtik va tî`la enårgiyasiga dîir misîllar kåltira îlishi, tåbranma harakatlarda enårgiya almashinishini tushuntirishi, masalalar yåchishi, enårgiya manbalarini tåjash va ekîlîgiyani yaõshilash bîrasida kasbiy yî`nalish hîsil qilish;
Quyidagi malakalarga ega bî`lishlari lîzim: ishqalanish va îg`irlik kuchining ishi, ish va enårgiyaning î`zarî bîg`liqligi, tabiatning asîsiy qînuni-enårgiyaning saqlanish va aylanish qînuni tabiatdan, hayîtdan kuzatishi, måõanik enårgiyaning aylanish va saqlanish qînunini tajribada mustaqil î`rganishi, matåmatik mayatnikning tåbranish davri va chastîtasini tajribalar îrqali mustaqil tîða bilishi, îlgan bilimlarini amaliyîtda qî`llay îlish.
8 - sinf
1. Bilish vîsitalari: Î`quvchilar bilish jarayînida quyidagi vîsitalardan fîydalana îlishlari zarur:
- tabiatdagi elåktr hîdisalari: chaqmîq, mîmaqaldirîq, yashinlarni; kuzatishi va bu tî`g`ridagi fikrlarini umumlashtirishi;
- elåktrîmåtr, vîltmåtr, amðårmåtr, îmmåtr, elåktr schyîtchik;
- elåktr asbîblaridan tåõnika havfsizligiga riîya qilgan hîlda fîydalana bilish;
- atîmning sayyîraviy mîdåli, yadrî mîdålini tushuntira bilishi; elåktr zaryadi va elåktr, magnit maydînlarining î`zarî ta`sirini kuzatish va ularni tushuntira bilishi, elåktr sõåmalarini chizish va shu asîsda zanjir yig`ish, elåktr asbîblarini farqlay îlishi;
- elåktrga îid tajribalarni råjalashtirish va î`tkazish, îlingan natijalarini sõåma, jadval, grafik kî`rinishda tasvirlay îlish va õulîsalar chiqarishi;
- darslik, kî`rgazmali rangli rasmlar va qî`shimcha adabiyîtlardan fîydalanib, mustaqil bilim îla bilishi, ijîdiy izlanishi hamda îlgan bilimlarini amaliyîtda qî`llay îlish;
- måva, sabzavîtlardagi va jînli îrganizmlardagi elåktr tîkini mikrîamðårmåtr yîrdamida î`lchay îlishi;
- fizika õînasidagi tåõnika vîsitalari, kî`rgazmali qurîllar,
- kîmðyutår, aõbîrît tåõnîlîgiyalari tî`g`risida tushunchalarga ega bî`lishi, ularni tåõnik qîidalar asîsida saqlashi va ishlata bilishi.
2. Harakat va kuchlar:
Î`quvchilar harakat va kuchlarga dîir quyidagi bilimlarga ega bî`lishlari kårak: elåktr zaryadi, elåktr va magnit maydîni, elåktr zaryadlarining harakati, elåktr va magnit maydîn kuch chiziqlari, zaryadlarning î`zarî ta`sir kuchi, tîk kuchi, Kulîn va Îm qînunlari, elåktrîmagnit tåbranishlar, tåbranish davri, chastîtasi, tî`lqin uzunligi, elåktrîmagnit tåbranishlarning radiî, tålåvidåniya, alîqa vîsitalaridagi ahamiyati tî`g`risida tushunchalarga ega bî`lishi:
Quyidagi kî`nikmalarni egallashlari zarur: Kulîn kuchi, tîk kuchini tîðishga dîir masalalarni yåcha îlish, elåktrîskîð, elåktrîfîr mashina, elåktr sultînlarida, yassi kîndånsatîrda elåktr zaryadi va elåktr maydînining, magnit maydînining tîkka ta`sirini kuzatish va ularni tahlil qila îlish;
Quyidagi malakalarga ega bî`lishlari lîzim: elåktrîmåtr, amðårmåtr, vîl`tmåtr, tîk manbalari, istå`mîlchilardan tî`gri fîydalana îlish, elåktr hisîblagichni ishlashini kuzatish, radiî, elåktr sõåmalardagi asbîblarni farqlay îlish va ulardagi yîzuvlarni tushunib amalda tî`g`ri ishlata bilishi.
3. Mîdda:
Î`quvchilar mîdda tuzilishiga îid quyidagi bilimlarga ega bî`lishlari kårak: Mîdda, mîlåkula, atîm va yadrî tuzilishi, elåktrîn, prîtîn kabi zarrachalar ularning zaryadi haqida ma`lumîtga ega bî`lishlari, mîddaning sîlishtirma qarshiligi, qarshilik fîrmulasi, î`lchîv birligi, Jîul-Låns qînuni va uning qî`llanilishiga îid tushunchalar;
Quyidagi kî`nikmalarni egallashlari zarur: jadvaldan mîddaning sîlishtirma qarshiligini tîðish va î`tkazgichning qarshiligini qisîblashga dîir masalani mustaqil yåchish, elåktr î`tkazgichlar, yarim î`tkazgichlar, î`tkazmîvchilarni farlay îlish va ularni ishlatishni bilish;
Quyidagi malakalarga ega bî`lishlari zarur: råzistîrlar, yarim î`tkazgich, izîlyatîrlardan fîydalanish, î`tkazgichlar qarshiligini îmmåtrda î`lchash, tîk kuchini råîstat yîrdamida rîstlash ishlarini mustaqil bajarishi.
4. Maydîn:
Î`quvchilar maydîn õakida quyidagi bilimlarga ega bî`lishlari kårak: elåktrlangan jism atrîfida hîsil bî`ladigan elåktr maydîn, zaryadlangan jismlarning î`zarî ta`siri, elåktr maydîn enårgiyasi, Yerning elåktr maydîni,chakmîq va mîmakaldirîq, elåktr maydînining kuch chiziklari, magnit maydîni, tabiiy va sun`iy magnitlar, magnit tî`grisida Båruniy fikri, magnit qutblari, Yerning magnit maydîni, Erståd tajribasi, elåktrîmagnitlar va ularning amalda qî`llanilishi, elåktrîmagnit tî`lqin tî`g`risida tushunchalar;
Quyidagi kî`nikmalarni egallashlari zarur: elåktr va magnit, elåktrîmagnit hîdisalarni kuzatish va ularni tushuntira îlish, elåktr va magnit maydîn kuch chiziklarini chizmada tasvirlay îlish;
Quyidagi malakalarga ega bî`lishlari lîzim: elåktr va magnit maydîni manbalarini farqlay îlish, zaryadlangan jism atrîfidagi elåktr maydînni îddiy tajribada kî`rsatish, elåktrîskîð, elåktrîmåtr, elåktrîfîr mashinasini ishlatish, kîmðasdan fîydalanishni bilish
5. Ish va enårgiya:
Î`quvchilar quyidagilar nazariy bilimlarga ega bî`lishlari kårak: elåktr tîkinig ishi, quvvati, fîrmulasi, î`lchîv birligi, elåktr asbîblarining quvvati, elåktr manbalari va ularning ekîlîgik õususiyatlari, elåktr enårgiyasinig ahamiyati va undan tåjamli fîydalanish, havfsizlik chîralarini bilish zarurligini anglash; elåktr enårgiyaning aylanishini bilish;
Quyidagi kî`nikmalarni egallashlari zarur: elåktr tîkining ishi va quvvatiga dîir masalalarni mustaqil åcha îlish, elåktr isitgich, yîritgich asbîblarini, elåktrîmagnit hîdisalarni kuzatish, enårgiyaning bir turdan ikkinchi turga aylanishi, î`tkazg`ichlardan elåktr tîki î`tganda uning qizishi, elåktr lampîchkasini quvvatini aniqlashi, elåktr dvigatållarining ishlash ðrinsiðini tushuntira îlish;
Quyidagi malakalarga ega bî`lishlari lîzim; elåktr hisîblag`ich, elåktrdvigatål, elåktr qî`ng`irîq, transfîrmatîr, îddiy elåktr asbîblarini ishlata bilish, lamðîchka quvvatini aniqlash, î`tkazg`ichlarni kåtma-kåt va ðarallål ulay îlish
9 – sinf
1. Bilish vîsitalari:
Î`quvchilar bilish jarayînida quyidagi vîsitalardan fîydalana îlishlari zarur:
- fizik (bug`lanish, kîndånsasiya, qaynash, kaðillyarlik kabi) hîdisalarni kuzatishni råjalashtirish va î`tkazish, kuzatish natijalarni umumlashtirish ishlarini bajara îlish;
- fizik î`lchîv asbîb (månzurka, psiõrîmåtr, tårmîmåtr, kalîrimåtr)larning î`lchash õatîliklarini hisîblay îlishi;
- tajribadan îlingan natijalarni sõåma, jadval grafik kî`
.gif){kind=small}
