Do`stiga yuborish

18-MASHG‘ULOT

FISKAL SIYOSAT: IKKI KO‘RINISHLI SAHNA

FEDERAL XUKUMAT BUDJETIDAGI O‘ZGARISHLAR IQTISODIYOTNI QANDAY BARQARORLASHTIRISHI MUMKIN?

KIRISH

Bozor iqtisodiyotida ishlab chiqarish darajasi, daromad, xarajat va narh kabilar tarixan Qo‘shma Shtatlar biznes sikli deb nomlanuvchi namunada yuqoriga va pastga tebranib turgan. Ba’zi vaqtlarda ishlab chiqarish, daromad va xaraja pasayganda ishsizlik o‘sgan. Boshqa vaqtlarda ishlab chiqarishning, daromadning va xarajatlarning ortiqcha o‘sib ketishi natijasida inflatsiya narh darajasining tezlik bilan o‘sishi yuzaga kelgan.

Iqtisodiy faoliyatning ushbu o‘sish va pasayishlarini yuzaga kelishi xarajatlarda boshlanyich o‘zgarishlar iqtisodiyotda zanjirsimon reksiya boshlab yuboradi. Buning natijasida ko‘payish samarasi yuzaga keladi. Bir iqtisodiy birlik (biznes, isteomolchi, xukumat) xarajatlarining (pastga yoki yuqoriga) o‘zgarishi boshqa birlikning daromadiga ta’sir qiladi. Bu o‘z o‘rnida o‘sha birlikning xarajatlaridagi o‘zgarishiga sabab bo‘ladi. Bu o‘z o‘rnida keyingisiningg daromadiga ta’sir qiladi va bu jarayon butun iqtisodiyotda davom etadi. Yalpi o‘zgarish natijasi boshlanyich o‘zgarishga nisbatan bir necha marotaba kattaroqdir. Iqtisodiy faoliyatning ushbu nobarqaror o‘sishi va pasayishlari og‘ir ehtiyojga va turmush darajasining o‘sishi va pasayishiga olib keladi. 1936 yilda Britaniyalik iqtisodchi Djan Maynard Keyns «Umumiy nazariya»sini nashr qildi.

Bu xukumatlarni xarajatlari va soliq kuchlaridan foydalanishga chorlaydi. Birja sikli va iqtisodiy o‘sishga rabatlantirishi yo‘lga qo‘yish uchun biznes va isteomolchilarning xarajatlari o‘zgarishiga qarshi chiqadi. Keyins iqtisodiyotini qabul qilish bilan, II jahon Urushining oxirida Kongress 1946 yilda Ishsizlik xarakatini guvohi bo‘ldi, ya’ni bu Federal xukumatning barcha amaliy tushunchalaridan foydalanish uchun davom etuvchi siyosati va javobgarligidir. Bu ishchilar, ishlab chiqarishdan va xarid qilish qobiliyatidan maksimal foydalanish uchun amalga oshiriladi. Bu yangi barqarorlashtirish Federal hukumat budjetini maqsadli nobalanslashtirishni o‘ziga jalb etadi, ya’ni ishsizlikni olib keluvchi defitsitning yuqori bo‘lishini (xarajatlarning daromadlardan ortib ketishi) yoki inflatsiyani kamaytirishda ortiqchalikni kelib chiqishini (daromaddan kam sarflash). Bu harakatlarni fiskal siyosati deb nomlanadi.

Fiskal siyosat qarama-qarshiliklarni va kutulmagan natijalarni keltirib chiqarishi mumkin. Masalan, xukumatga sarf-xarajatlarni oshirib, soliqlarni kamaytirish orqali defitsitni olib kelishiga hamda xarajatlarni ushlab turish va budjet qarorini qabul qiluvchilardan siyosiy masouliyatni ko‘chirishga yo‘l qo‘yishi mumkin (Bu Federal Hukumat defitsitining shiddatli oshishiga hamda katta miqdordagi daromad defitsitiga olib keladi).

Shuningdek, bu davlat soliqdan ortiq sarflangan xarajatlarni qoplash uchun pul qarz olishi keraklini ham anglatadi. Bu olingan qarz millatda jamyarish stavkalarini yuqoriroq bo‘lishiga olib kelishi mumkin. Shu sababli tadbirkorlar hamda isteomolchilarning qarz olishi va saflashi, ko‘zda tutilganidek, kamroq bo‘ladi.

TUSHUNCHALAR.

Daromad-xarajat zanjiri

Ko‘paytiruvchi effekt

Biznes davri

Ishsizlik

Inflatsiya

Fiskal siyosat.

KO‘ZLANGAN MAQSADLAR.

· Iqtisodiyotdagi daromad-xarajat zanjirini tasvirlang;

· Daromadlar va xarajatlar zanjiri nima uchun iqtisodiyotda ko‘paytiruvchi sifatida ta’sir etishini tushuntiring;

· Biznes davr deb nomlanuvchi daromad va sarflash o‘zgarishlarining iqtisodiyotda ko‘chib yurishi ishlab chiqarishda nobarqaror ko‘tarilishlar va tushishlarga olib kelishi mumkin bo‘lgan xolat gohida ishsizlikni gohida inflatsiyaga sabab bo‘lishini tasvirlang;

· Ko‘payuvchi ta’sirlarga ham ega bo‘lgan davlatning o‘zgaruvchi sarf-xarajati va yoki soliqlari qanday qilib tadbirkorlar va isteomolchilar tomonidan sarf xarajat o‘zgarishlarini balanslashtira oladi, shu sababli Biznes davrga bo‘lgan ta’sirini kamaytirishni tushuntiring;

· Fiskal siyosat kelitirib chiqarishi mumkin bo‘lgan muammolarni aniqlang.

FISKAL SIYOSAT TO‘G‘RISIDA 5 TA SAVOL:

Kim?

(Hukumat)

Nima?

(Soliqlar o‘zgarishi, davlat xarajatlari)

Qachon?

(Iqtisodiy tushish yoki inflatsiya davrida)

Nima uchun?

(Jami talabdagi o‘zgarishlar orqali iqtisodiyotni barqarorlashtirish)

Qanday qilib?

(Tushishda: davlat xarajatlarini oshirish va yoki soliqlarni tushirish orqali jami talabni oshirish. Inflatsiya davrida: davlat xarajatlarini tushirish va/yoki soliqlarni oshirish orqali jami talabni kamaytirish).

Mashq C13-1

Kengaytiruvchi (E) yoki Qisqartiruvchi (C)

Avtomatik (A) yoki Diskritsion (D)

FISKAL SIYOSAT

Quyida fiskal siyosatiga oid davlat tomonidan amalga oshirilishi lozim bo‘lgan hatti-harakatlar keltirilgan. Ularning har biri uchun, ular kengaytiruvchi yoki qisqartiruvchi fiskal siyosat, avtomatik yoki diskritsion barqarorlashtirgich ekanligini ko‘rsating. Birinchisi namuna sifatida bajarilgan.

	Hukumat siyosati	Kengaytiruvchi (E) yoki Qisqartiruvchi (C)	Avtomatik (A) yoki Diskritsion (D)
	Iqtisodiy inqiroz ishsizlik bo‘yicha kompensatsiyalash miqdori oshishiga olib keldi	YE	A
(1)	Jismoniy shaxslar daromad solig‘i stavkasi kamaytirildi
(2)	Daromad oshdi: natijada kishilar o‘zlari daromadinig asosiy qismini soliq sifatida to‘lashdi
(3)	Iqtisodiy inqiroz natijasida ko‘plab kishilar davlatdan subsidiya va boshqa yordamlarni oladigan bo‘ldi
(4)	Maktab ta’limini rivojlantirish bo‘yicha yangi dastur yo‘lga qo‘yildi
(5)	Ijtimoiy soliq to‘lovlari oshdi
(6)	Korxonalar daromadi ko‘tarildi; natijada, hukumat ko‘p miqdorda daromad solig‘i yig‘ishga erishdi
(7)	Yuridik shaxslar daromadidan olinadigan daromad solig‘i stavkasi oshdi
(8)	Davlat ishchilari oshlik maoshi bo‘yicha to‘lovlar miqdori oshdi

Mashq C13-1 – Javoblar kaliti

Quyida fiskal siyosatiga oid hatti-harakatlar keltirilgan. Ularning har biri uchun, ular kengaytiruvchi yoki qisqartiruvchi fiskal siyosat, avtomatik yoki diskritsion barqarorlashtirgich ekanligini ko‘rsating. Birinchisi namuna sifatida bajarilgan.

	Hukumat siyosati	Kengaytiruvchi (E) yoki Qisqartiruvchi (C)	Avtomatik (A) yoki Diskritsion (D)
	Iqtisodiy inqiroz ishsizlik bo‘yicha kompensatsiyalash miqdori oshishiga olib keldi	YE	A
(1)	Jismoniy shaxslar daromad solig‘i stavkasi kamaytirildi	E	D
(2)	Daromad oshdi: natijada kishilar o‘zlari daromadinig asosiy qismini soliq sifatida to‘lashdi	C	A
(3)	Iqtisodiy inqiroz natijasida ko‘plab kishilar davlatdan subsidiya va boshqa yordamlarni oladigan bo‘ldi	E	A
(4)	Maktab ta’limini rivojlantirish bo‘yicha yangi dastur yo‘lga qo‘yildi	E	D
(5)	Ijtimoiy soliq to‘lovlari oshdi	C	D
(6)	Korxonalar daromadi ko‘tarildi; natijada, hukumat ko‘p miqdorda daromad solig‘i yig‘ishga erishdi	C	A
(7)	Yuridik shaxslar daromadidan olinadigan daromad solig‘i stavkasi oshdi	C	D
(8)	Davlat ishchilari oshlik maoshi bo‘yicha to‘lovlar miqdori oshdi	E	D

FISKAL SIYOSAT VOSITALARI

Iqtisodiyotda yalpi talab (ba’zan yalpi taklif) darajasiga ta’sir qilish uchun soliqlardagi va davlat xarajatlaridagi o‘zgarishlar fiskal siyosati deb ataladi.

Yalpi talab bu ma’lum bir vaqt davomida iqtisodiyotda tovar va xizmatlar uchun sarflanadigan xarajatlarning umumiy miqdoridir. U o‘z ichiga iste’molchi xarajatlarini, davlat xarajatlarini va investitsiya xarajatlarini oladi.

Yalpi taklif bu ma’lum bir vaqt davomida iqtisodiyotda mavjud bo‘lgan tovar va xizmatlarning umumiy miqdoridir.

FISKAL SIYOSATNING MOHIYATINI TUSHINTIRISH MASHG‘ULOTI

A-qism.

Quyida keltirilgan hukumat fiskal siyosatining kengaytiruvchi yoki qisqartiruvchi ekanligini aniqlang va uni izohlab bering.

1. Hukumat jismoniy shaxslar va yuridik shaxslar daromad soliqlarini qisqartirdi va o‘z xarajatlarini oshirdi.

2. Hukumat jismoniy shaxslar va yuridik shaxslar daromad soliqlarini hamda ijtimoiy to‘lovlarni oshirdi. Davlat xarajatlari o‘zgarmay qoldi.

3. Soliqlar o‘zgarishsiz qoldirilib, davlat xarajatlari oshirildi.

4. Davlat o‘z ishchilari maoshlarini kamaytirdi va iste’mol hamda biznesga nisyatan soliqlarni oshirdi. Boshqa davlat xarajatlari o‘zgarishsiz qoldirildi.

B-qism.

“Fiskal siyosat samarasi” deb nomlangan jadvalni to‘ldirish orqali fiskal siyosatni qanchalik o‘rganganligingizni sinab ko‘ring.

Bunda siz ma’lum bir fiskal siyosat turini tanlash orqali iqtisodiyotda o‘zgarish hosil qilishingiz lozim va har bir qilingan fiskal siyosatga oid hatti-harakatlarni sababini tushintirib bering.

Jadval quyidagicha to‘ldiriladi:

1-ustun: Yalpi talabning o‘zgarishi

Yalpi talabni oshirmoqchi bo‘lsangiz, o‘sish deb yozing.

Yalpi talabni kamaytirmoqchi bo‘lsangiz, kamaytirish deb yozing.