Iqtisodiy ta’lim bo‘yicha sinfdan
tashqari ishlar

Iqtisodiy ta’lim tarbiya sohasida sinfdan tashqari
ishlarning ahamiyati ham beqiyosdir. 1998–99 o‘quv yilidan boshlab har o‘quv yilida o‘tkazilib kelinayotgan Respublika sirtqi televizion olimpiada, “Tong yulduzi” gazetasida o‘tkazilayotgan “Iqtisodiyotdan saboqlar” sirtqi maktab konkursi, zukko iqtisodchi yoshlarning “ZIYO” klubi sahifalari, “Sinfdosh” jurnalida e’lon qilingan, “YOsh iqtisodchilar” ko‘rik konkurslariga qatnashish darsdan tashqari ishlarni tashkiliy o‘zagini tashkil qiladi. Oxirgi yillarda bu tadbirlarga Respublikaning minglab o‘quvchilari qatnashishdi.

Sinfdan tashqari ishlar ko‘lami faqat Respublika miqyosidagi tadbirlar bilan chegaralanib qolmasdan, har bir sinfda har bir maktabda, har bir tuman va viloyatlarda turli xil miqyoslarda olib borilishi lozim. Bu tadbirlar iqtisodiy to‘garak, iqtisodiy kechalar, devoriy gazetalar, ekskursiyalar, o‘lka iqtisodiyotini o‘rganish bo‘yicha ekspeditsiyalar tarzda o‘tkazilishi maqsadga muvofiq bo‘ladi, deb o‘ylaymiz. Shu bilan bir qatorda maktabdanoq o‘quvchilarda tadbirkorlik xususiyatlarini tarbiyalash sohasida, maktablarda o‘quvchilar kuchiga tayanadigan maktab kichik korxonalarini ochib, korxonani boshqarish, xo‘jalik va ishlab chiqarish sohalarida yuqori sinf o‘quvchilarini jalb etish maqsadga muvofiq bo‘ladi. Bu bir tomondan maktabni mablag‘ bilan ta’minlash masalasini qandaydir darajada hal qilishga yordam bersa, ikkinchi tomondan o‘quvchilarni darsdan bo‘sh paytlarida amaliy ish bilan shug‘ullanishga, korxona iqtisodiyotini amalda o‘rganishlariga va tadbirkorlik sir–asrorlaridan xabardor bo‘lishlariga yordam beradi.

O‘RTA UMUMIY TA’LIM MAKTABLARIDA
FAKULTATIV VA TO‘GARAK SOATLAR
HISOBIGA O‘QITILUVCHI AYRIM
IQTISODIY YO‘NALISHDAGI QO‘SHIMCHA MAXSUS KURSLARNING
O‘QUV MAVZUIY REJALARI

Iqtisodiy ta’limning boshqa fanlardan asosiy farqi - uning hayotga, amaliyotga yaqinligidir. Bu o‘z-o‘zidan o‘qitish jarayonida atrofdagi iqtisodiy vaziyatni, mahalliy sharoitni hisobga olgan holda iqtisodiy bilimlarning u yoki bu yo‘nalishini o‘qitish darajasini shu vaziyat va sharoitlarga moslashtirishni taqozo qiladi. Shuning uchun ham maktablarning turlarining xilma-xilligi, ular joylashgan xududlaridagi iqtisodiy hayot, bolalarning dastlabki bilim darajalridan kelib chiqib, maktab komponentidagi soatlar hisobidan kiritilishi mumkin bo‘lgan qo‘shimcha kurslarning me’yor va dasturlarini keltirishni lozim topdik.

Ta’kidlab o‘tish lozimki, bu kurslarni kiritish yoki kiritmaslik maktab rahbariyati va tuman xalq ta’limi bo‘limlari tomonidan ko‘ngilli ravishda, yuqori tashkilotlar bilan kelishilgan holda yechilishi kerak.

Agarda muayyan maktablarda dars soatlari yetishmayotgan bo‘lsa, bu kurslarni fakultativ darslar qatori yoki to‘garak soatlarida ham o‘tsa bo‘ladi.

Iqtisodiy ta’limning qo‘shimcha maktab komponenti quyidagilarni ta’minlaydi: o‘quvchilarning yangi ijtimoiy-iqtisodiy sharoitlarga moslashuvini tezlashtiradi; ularni umummadaniyat va milliy ahamiyatga ega boyliklarni o‘rganishga yo‘naltiradi; o‘quvchilarning qiziqishlari va shaxsiy xususiyatlarini hisobga olgan holda ta’limning tabaqalanishini amalga oshirishni ta’min etadi; o‘qituvchilarning ta’limdagi innovatsiyalari va pedagogik ijodlari uchun yangi imkoniyatlarni ochadi.

Bu qo‘shimcha komponentga quyidagi mazmuniy yo‘nalishlarni olish mumkin: “Xizmat muomalasi”, “Qishloq xo‘jaligi iqtisodiyotiga kirish”, “Shaxs va iqtisodiyot”, “Shahrim (qishlog‘im) iqtisodiyoti”, “Maktabimiz iqtisodiyoti”.

Quyida shu kurslarning namunaviy o‘quv mavzuiy rejalarini keltiramiz.

“Xizmat muomalasi” kursining namunaviy

o‘quv mavsuiy rejasi

“Qishloq xo‘jaligi iqtisodiyotiga kirish”

kursining namunaviy o‘quv mavzuiy rejasi

“Shahrim (qishlog‘im) iqtisodiyoti” kursining

namunaviy o‘quv mavzuiy rejasi

“Shaxs va iqtisodiyot” kursining

namunaviy o‘quv mavzuiy rejasi

Asosiy iqtisodiy tushunchalarning

o‘quv dasturlarida berilishining tartibi

Iqtisodiy ta’lim tizimida uzluksizlikni ta’minlash muhim ahamiyat kasb etadi. Shu bois, iqtisodiy ta’lim boshlang‘ich sinflardanoq kiritilgan maktablar uchun iqtisodiy tushunchalarning berilish tartibini tavsiya sifatida keltirishni lozim topdik. Tushunchalarni bunday ketma-ketlikda berilishi, takrorlanishi, chuqurlashtirilishi va mustahkamlanish tamo- yili qator rivojlangan davlatlar, masalan AQSh tajribasi orqali sinovdan o‘tgan bo‘lib, O‘zbekiston sharoitiga moslanib berilmoqda. Iqtisodiy ta’lim yuqoriroq pog‘onadan boshlanadigan maktablar uchun tushunchalarni o‘tish tartibi boshqacharoq bo‘lib, qo‘yilgan belgilar mos ravishda o‘ng tomonga surilishi lozim bo‘ladi.

Shartli belgilar:

Ya – yangi kiritilayotgan tushuncha;

T/Ch - tushunchani takrorlash va chuqurlashtirish, ya’ni bu tushunchaning hayotdagi talqinidan tashqari uning dastlabki nazariy ta’riflarini berish;

Ch/K – tushunchani chuqurlashtirish va kengaytirish, ya’ni shu tushunchaning dastlabki berilishi doirasini kengaytirib uni har xil iqtisodiy vaziyatlarda va holatlarda qo‘llash malakalarini hosil qilish;

Ch/K/M – tushunchani chuqurlashtirish, kengaytirish va mustahkamlash, ya’ni shu tushunchaning o‘quvchi ongida va xotirasida mustahkam o‘rnashib qolishiga imkoniyat yaratish.